مهدی ابراهیمی تحلیل گر مسائل انرژی

پادشاهي آل سعود و زمام‌داري ملک سلمان

عربستان، به علت پيشنه تاريخي و جايگاه مذهبي خود، همواره و در طول تاريخ به عنوان رهبر سنتي جهان عرب شناخته شده است. ساختار حکومت در اين کشور، پادشاهي است و پادشاه، رئيس رسمي کشور به شمار رفته و مسئوليت خود را به کمک شوراي وزيران به انجام مي‌رساند. وي که خود، نخست‌وزير و فرماندهي کل نيروهاي مسلح است، هم‌زمان رئيس شوراي عالي دانشگاه‌ها، رئيس شوراي عالي نفت و رئيس دانشگاه اسلامي مدينه نيز به شمار مي‌رود. در نظام سياسي عربستان، مجلس قانون‌گذاري پيش‌بيني نشده و در عوض، يک هيأت‌وزيران انتصابي که اعضاي آن عمدتاً ازميان شاه‌زادگان انتخاب مي‌شوند، به نوعي نقش قوه قانون‌گذاري در اين کشور را ايفا مي‌کند. البته اخيراً و در سيستم جديد حکومتي اين کشور، مجلسي تحت عنوان «مجلس‌الشوري» در نظر گرفته شده که متشکل از ۶۰ عضو است. مجلس‌الشوري، وظايفي تقريباً تشريفاتي داشته و مهم‌ترين وظايف آن، التزام به منابع قوانين اسلامي و اظهار نظر درباره سياست‌هاي کلي دولت است که از سوي پادشاه به آن ابلاغ مي‌شود.

کشور عربستان از لحاظ تقسيم‌بندي‌هاي جغرافيايي به بخش‌هاي مختلفي تقسيم شده است که هر قسمت زير نظر يک «امير» اداره مي‌گردد و اين «امرا» هستند که پاسخگوي پادشاه کشورند. بافت اجتماعي عربستان سعودي همچنان به صورت قبيله‌اي بوده و در حالي‌که حدود ۴۰۰۰ قبيله در اين کشور وجود دارد، بيشتر مردم آن در روستاها زندگي مي‌کنند. روابط قبيله‌اي، پايه اصلي مناسبات در جامعه عربستان بوده و مذهب، تعصب و تعلقات قبيله‌اي نيز عامل عمده شکل دادن روابط فرهنگي در اين جامعه مي‌باشند. از همين‌رو و به دليل وجود چنين ساختار قبيله‌اي در جامعه عربستان، امکانِ به وجود آمدن فرهنگي يکپارچه در اين کشور هيچگاه فراهم نشده است.

«عبدالعزيز بن سعود» در سال ۱۹۳۲ پس از غلبه بر ساير قبايل شبه جزيره توانست بر اريکه قدرت تکيه زده و سلسله پادشاهي «آل سعود» را بنيان گذارد، سلطنتي که تا به امروز با به تخت نشستن پسران وي همراه بوده است. عبدالعزيز در مدت حيات خود به منظور تحکيم قدرت خويش از طريق ايجاد پيوند خانوادگي با قبايل مختلف کشور، به روايتي با ۲۳۵ زن ازدواج کرد که حاصل آن دست کم ۴۳ پسر و بيش از ۵۰ دختر بود و در نتيجه اکنون شمار اعضاي خاندان سلطنتي بسط يافته و ۲۰ تا ۳۰ هزار نفر برآورد مي‌شود. از زمان وفات «عبدالعزيز بن سعود» در سال ۱۹۵۳، فرزندان او طبق سيستم ارجحيت برادر بزرگتر، يکي بعد از ديگري در اين کشور حکومت کرده‌اند. «سلمان بن عبدالعزيز» ۸۰ ساله، هفتمين پادشاه سعودي است که پس از درگذشت برادر بزرگتر خود ملک عبدالله، بر تخت سلطنت تکيه زده است. او که برادر تني ملک فهد پادشاه اسبق و برادر ناتني ملک عبدالله است، بيست و پنجمين فرزند عبدالعزيز آل سعود، بنيانگذار پادشاهي سعودي است و شنيده‌ها حاکي از بيماري سخت اوست. مادر وي «حصه بنت احمد السديري» است و از اين‌رو يکي از هفت برادر مشهور «سديري» به شمار مي‌رود که به مدت ۴۸ سال نيز حکومت رياض را بر عهده داشته است.

حصه بنت احمد السُّديري، پنجمين و محبوب‌ترين همسر ملک عبدالعزيز از ميان ۲۲ زن ديگرش بوده است و به همين خاطر پسرهاي او از قدرت و نفوذ زيادي در عربستان برخوردار بوده و هستند. هفت پسر عبدالعزيز از جمله ملک فهد (چهارمين پادشاه عربستان)، فرزندان حصه هستند. اين خانواده، در زمان پادشاهي ملک فهد تبديل به نيرومندترين ائتلاف سعودي شد و به آن دليل که فهد بزرگترين فرزند خانواده است، اين برادران به آل فهد نيز مشهورند. در سال ۲۰۰۷، ملک عبدالله که جزو برادران سديري به شمار نميرود، شورايي خانوادگي را تأسيس کرد که مسئوليت تعيين وليعهد را در زمان بيماري يا مرگ پادشاه يا وليعهد بر عهده خواهد داشت. اما هنوز روشن نيست که اين شورا تا چه حد بر تصميم‌گيري‌ها در عربستان تأثيرگذار بوده است زيرا همه‌ي کارها در اين خانواده به‌صورت سري انجام مي‌شود.

با اين‌حال، پادشاه جديد در ماه ژانويه، امير محمد بن نايف، وزير کشور را به عنوان نايب وليعهد پس از امير مقرن بن عبدالعزيز (ولي عهد منتخب ملک عبدالله) منصوب نمود.

اگرچه اين انتصاب‌ها به اندازه کافي مهم بودند، اما بالاخره با تغييرات غيرمنتظره‌تري نيز همراه شده‌اند. پس از گذشت چند ماه، ملک سلمان، مقرن بن عبدالعزيز را برکنار و شاهزاده «محمد بن نايف» را با حفظ سمت در وزارت کشور به عنوان وليعهد جديد و معاون نخست وزير منصوب کرد. اکنون، امير مقرن از صحنه خارج شده و امير محمد جاي او را به عنوان وارث تاج و تخت گرفته و امير محمد بن سلمان هم به عنوان نايب وليعهد معرفي شده است. امير محمد، اولين نوه عبدالعزيز ابن سعود، بنيانگذار عربستان سعودي است که بر پلکان منتهي به تخت سلطنت قدم خواهد گذاشت. اکنون ديگر مي‌توان گفت، عربستاني که به داشتن پادشاهان هفتاد يا هشتاد ساله شناخته مي‌شد، يک‌شبه صاحب وليعهدي پنجاه و چند ساله و جانشيني سي و چند ساله شده است.

در اين بين، ملک سلمان در رداي جانشين ملک عبداالله، با چالش‌هاي متعددي از قبيل مواجهه با داعش، التهاب بازار نفت و ثبات منطقه روبرو خواهد بود.

ملک عبدالله در ابتدا مايل به بهبود روابط ايران و عربستان و همکاري بر سر قيمت نفت بود اما رويدادهاي منطقه‌اي مانع از اين موضوع شد. کارشناسان بر اين باورند که او در مقام وزير دفاع عربستان، نقش پررنگي را در آموزش و پشتيباني از مخالفان و گروه‌هاي تکفيري در سوريه داشته و از او به عنوان يکي از عوامل اصلي مذاکرات سازش بين فلسطين و اسرائيل ياد مي‌شود. در زمان ملک عبدالله، هدف عربستان اين بود که نفوذ ايران را در منطقه‌ي هلال شيعي کم کند، اما بعد از چهار سال نه تنها به اين مقصود نرسيد بلکه ظهور پديده‌هايي مثل داعش و رشد جبهه‌ي النصره به تهديد و خطري براي منطقه تبديل شدند. عربستان از يک سو با اين ناکامي‌ها و نافرجامي‌ها مواجه بوده و از سوي ديگر رابطه‌اش با آمريکا دچار سردي شده است. در هر حال، شتاب و گستره تصميماتي که ملک سلمان از زمان نشستن بر کرسي سلطنت در ژانويه اتخاذ کرده است، با معيارهاي شناخته شده از عربستان سعودي هم‌خواني نداشته و بي‌سابقه به نظر مي‌رسد. هم‌چنانکه در سياست خارجي نيز، روش محتاطانه عربستان در مواجهه با بحران‌هاي منطقه‌اي و البته سياست ديرپاي اين کشور مبني بر ديپلماسي آرام، با حمله هوايي به يمن به دور انداخته شده است.

ادامه این نوشته را در صفحات ذیل مطالعه کنید
1 2 3
دیدگاه ها و نظرات