ابراهیم حاجیانی؛ استاد دانشگاه و مدیر گروه فرهنگی مرکز تحقیقات استراتژیک

عموم مردم ايران به شوخي و طنز، آباداني ها را با عينک ريبون، دمپايي بندانگشتي و لاف زدن مي شناسند. اما آباداني ها، خود را با نام ها و محله هايي مي شناسند که صنعت نفت، نقشي تعيين کننده در شکل گيري آن ها داشته است: محله هايي مانند بوارده، بريم، احمدآباد، جمشيدآباد، کوانزا، ذوالفقاري، خيابان عروسي و چيزهاي ديگري چون جزيره مينو، بازارکويتي ها، فرودگاه، راديو نفت ملي، دانشکده نفت آبادان، باشگاه صنعت نفت آبادان و پيراهن زرد رنگش و از همه مهم تر، پالايشگاه نفت آبادان. به عبارت ديگر، آنچه که به عنوان هويت محلي يا هويت آباداني مطرح مي شود، معادل پالايشگاه نفت آبادان و متعلقات و پيامدهاي آن در اين محدوده جغرافيايي است. آبادان يک نمونه منحصربه فرد از شرکت-شهرهاي نفتي بوده است که زماني پايتخت انرژي ايران بوده و اکنون نيز يکي از قطب هاي انرژي ايران است. اين موضوع، به همراه خصايص اجتماعي و فرهنگي و سياسي در طول تاريخ ١٠٠ سال گذشته، هويت آباداني را شکل داده است که هويتي متمايز از تمام شهرهاي ايران و حتي شهرهاي جنوبي و نفتي ايران است. هويت اجتماعي و فرهنگي آباداني حتي از خرمشهر که تنها ١٥ کيلومتر با آن فاصله دارد، متمايز است.

هويت سازي آباداني به شدت با عامل نفت و مشخصاً پالايشگاه آبادان و تأسيسات و زيرساخت هاي وابسته به آن گره خورده است: تأسيسات و زيرساخت هايي مانند مخازن، برج هاي تقطير، خطوط لوله، تکنولوژي و مهندسي نفت، و همين طور نهادهاي فرهنگي وابسته به نفت مانند باشگاه هاي سوارکاري و قايقراني، کلوب ها، سينماها، و غيره. آبادان از نمونه شهرهايي است که متأثر از فعاليت شرکت هاي بزرگ صنعتي تأسيس مي شوند و فضاي عمومي شهري و اجتماعي و حتي سياسي اين شهرها تحت سلطه اين صنايع بزرگ است که در جامعه شناسي شهري از آن به عنوان نظريه سلطه ياد مي شود. در آبادان سال ها، مديران و مسئولان شهر تحت نفوذ مديران پالايشگاه ها بودند. همچنين شرايط کالبدي و تأسيسات و فضاهاي شهري آبادان متأثر از وضعيت مکاني و چگونگي توسعه کالبدي پالايشگاه بوده است. بخش عمده تأسيسات شهري آبادان مانند خيابان ها، بيمارستان ها، سينماها، مدارس و غيره با حمايت و سرمايه گذاري شرکت نفت ايجاد شده است.

در مقام مقايسه با طرح هاي بزرگ صنعتي قبل و بعد از انقلاب مانند ذوب آهن، فولاد، منطقه ويژه پتروشيمي در ماهشهر و حتي پروژه ملي پارس جنوبي، هيچ کدام واجد تأثيرات مهم شهري و اجتماعي پالايشگاه آبادان نبوده است. پالايشگاه نفت آبادان، فقط يک کارخانه توليدي نبود بلکه با توجه به اين که مديريت شهري و ديگر بخش هاي دولت ضعيف بودند، شرکت نفت، خدمات شهري، اجتماعي، فرهنگي و غيره را براي کارکنان و خانواده هايشان و حتي ديگر مردم ارائه مي کرد. به نوعي مي توان گفت که در آبادان، شرکت نفت فراتر از مسئوليت اجتماعي به نوعي متوليِ ساختن يک شهر با هويت جديد بود اما امروزه تأسيسات نفتي (نفت، گاز و پتروشيمي) که از پالايشگاه آبادان بسيار بزرگ تر هستند، نقش جدي در ساختن اجتماعات انساني مانند آبادان ندارند، کما اينکه مسئوليت اجتماعي نيز کم رنگ و در هاله اي از ابهام است.

با توجه به اين توضيحات، مي توان گفت که پالايشگاه نفت، از دو جنبه عيني و ذهني بر شکل گيري آبادان و هويت آباداني اثرگذار بوده است. در بُعد عيني، با زيرساخت هاي شهري و از بُعد ذهني از جهت تأثيرات فرهنگي و اجتماعي و سياسي. بنابراين شهر آبادان اساساً هويتي نفتي دارد و انبوه مهاجرت هاي مردم از نقاط مختلف کشور (فارس، بوشهر، کردستان، چهارمحال، يزد و غيره) به اين شهر تازه تأسيس، باعث مي شود که در دهه ١٣٢٠، جمعيت آن از دويست هزار نفر تجاوز کند و به يکي از مراکز عمده جمعيتي ايران تبديل شود. آبادان قبل از نفت، فاقد هويتي به خصوص بود و از مجموعه چند روستاي عرب نشين منطقه اروند تشکيل مي شده است. بنابراين از منظر سابقه شهري شدن، مکاني جديد و با توجه به مهاجران مختلف، شهري چندفرهنگي تشکيل مي شود.

نفوذ عناصر فرهنگ و زبان انگليسي (به دليل حضور و تسلط مهندسان و کارکنان انگليسي در آبادان) و اشاعه سبک زندگي آنان در ميان افرادي که کم کم هويت آباداني پيدا مي کردند (مهاجران از شهرهاي مختلف و بوميان از روستاي نزديک) يکي از خصيصه هاي هويت آباداني بود. اين آميختگي تا جايي بود که برخي از اصطلاحات انگليسي که وارد زندگي روزمره مردم مي شد ( HOSPITAL, LINE, BUS و ...) به صورت ترجمه نشده، مورد استفاده قرار مي گرفت. هويت آباداني، هويتي مرکب بوده است که از کنار هم قرار گرفتنِ فرهنگ مهاجران از اطراف مختلف ايران و همچنين کارکنان انگليسي تأثير پذيرفته است. اين در کنار هم قرار گرفتن فرهنگ ها و زبان ها و آميختگي آن ها، فرهنگ آباداني را تشکيل داد که در عين تعصب داشتن به آن، اما «فرهنگي متساهل» بوده است. آبادان و شرايط کارکردي آن، مانند يک ديگ ذوب (MELTING POT) همه شهروندان را فارغ از سابقه عشيره اي، طايفه اي، زباني و قوميتي به هم نزديک مي کرد و آن ها را در يک فرهنگِ سنتزگونه ذوب مي ساخت. اين تعامل شديد ميان فرهنگي باعث شد که لهجه و گويش آباداني نيز مانند خلقيات و آداب و رسوم آن ها ماهيتي ترکيبي به خود بگيرد، به نحوي که علائم آن زبان مستقلي نيست اما در کنار ساير لهجه هاي ايراني قابل شناسايي است.

در آبادان، همزيستي فرهنگ هاي گوناگون که اکنون فرهنگ ترکيبيِ آباداني را به وجود آورده بودند، روحيه و اخلاق همگرايي، تعادل و سازگاري ساکنان را بالا برده و باعث تکثرگرايي و تساهل فرهنگي مي شد. به نحوي که در اين شهر عناصر سنتي فرهنگي (مانند سنت سينه زني بوشهري ها و دگر عناصر و سنت هاي فرهنگي اقوام مختلف) با عناصر مدرن زندگي مانند، سينماها،کلوب ها، فوتبال و غيره عجين مي شد و افراد احساس سردرگمي و تعارضي نداشتند. بنابراين در شهر آبادان به ويژه از زمان ملي شدن نفت تا انقلاب اسلامي، اوج هم نشيني مظاهر مدرنيته و سنت را مي توان مشاهده کرد. با اين سابقه تاريخي مي توان گفت که عناصر تمدني از دروازه آبادان وارد ايران شده است. عناصر مدرن شهر آبادان ابتدا توسط انگليسي ها و سپس توسط دولت هاي وقت ايجاد و حمايت مي شد که مظاهر آن در شهرسازي، اوقات فراغت، حمل ونقل، رسانه، نهادهاي آموزشي و ... قابل ملاحظه است. تأسيسات صنعت نفت در آبادان باعث شد که اين شهر يکي از نقاط مهم تماس تمدن غرب به ويژه انگليس با ايران باشد و بسياري از ارزش هاي غربي و به ويژه انگليسي نيز از اين طريق وارد آبادان و ايران شده است.

عنصر هويتيِ کنش گري سياسي نيز در روحيه و فرهنگِ آبادان از اهميت اساسي برخوردار است. سابقه اعتصاب ها و اعتراضات سياسي کارگران شرکت نفت آبادان به سال هاي نخست قرن برمي گردد که پيامد آن برخورد شديد دولت انگليس و اعدام شماري از معترضان بود. اعتراض سياسي کارگري در آبادان در دهه ۲۰ تا زمان ملي شدن صنعت نفت ادامه داشت. در اين مقطع زماني و پس از آن، حزب توده و ساير احزاب سياسي چپ، در ميان کارگران و اهالي شهر نفوذ زيادي داشتند. يکي از پايگاهاي اصلي فرهنگي و سياسي حزب توده، شهر آبادان بوده است. در جريان مبارزات سياسي زمان انقلاب اسلامي نيز آبادان يکي از شهرهاي مهم سياسي کشور بود و فعالان سياسي زيادي در اين شهر فعاليت مبارزاتي مي کردند. تحت تأثير اين فعاليت ها، آبادان از معدود شهرهايي بود که در سال هاي پاياني رژيم سابق، در آن حکومت نظامي اعلام شد.

عواملي که باعث رشد فرهنگ اعتراض سياسي در اين شهر شدند را از دو جنبه مي توان ديد: اول حضور انگليسي ها در آبادان در کنار مردم بومي و تازه واردان از جاهاي مختلف کشور که نوعي شکاف اجتماعي و سياسي محسوس داشت و اين مسأله روحيه اعتراض را در مردم تقويت مي کرد؛ و دومين عامل، افزايش سطح عمومي سواد و آگاهي هاي سياسي و اجتماعي مردم آبادان بوده است که آن هم تحت تأثير حضور شرکت نفت و تغييرات اجتماعي و اقتصادي ناشي از آن بود. با توجه به گرايش هاي مختلف فرهنگي و اجتماعي،گرايش هاي سياسي چپ، ملي و اسلامي توأمان در آبادان در کنار همديگر حضور داشتند.

حضور صنعت نفت در آبادان باعث به وجود آمدن يک روحيه ديگر در مردم آبادان شد: روحيه کار و تلاش و سرزندگي و اميد براي آينده. به همين دليل آباداني ها مردمي پرتلاش، شاد و سرزنده، خونگرم و اهل طنز هستند و به همين دليل مردماني «سخت گير» نيستند. نوع جامعه پذيري کودکان و نوجونان در آبادان با توجه به شرايط چند فرهنگي موجود در اين شهر، مبتني بر تعامل، طنازي و چند فرهنگ گرايي بوده است. با توجه به همه اين ويژگي ها، حس تعلق به مکان و هويت شهري در آباداني ها بسيار قوي است و آن ها به شهرشان افتخار مي کنند، اگرچه هم اکنون در جاي ديگري هم زندگي کنند. پالايشگاه آبادان و شبکه وسيع تأسيساتي آن در پهنه فيزيکي شهر، خيابان هاي منظم و خط کشي شده، فضاي سبز، کوچه ها و مغازه ها، بازارها، سينماها، باشگاه ها و در يک کلام، کل فضاي شهري آبادان براي بچه هاي آن خاطره انگيز است.

با توجه به توصيفي که از عناصر هويت آباداني داده شد، استدلال من اين بوده است که اين عناصر هويتي به شدت تحت تأثير پالايشگاه و تأسيسات نفتي بوده است و صنعت نفت از لحاظ فيزيکي، مادي و کالبدي در تأسيس و توسعه اين شهر و نيز در شکل دهي به خصايص فرهنگي و اجتماعي و سياسي مردمان آن نقشي منحصربه فرد داشته است که قابل مقايسه با ديگر شهرهاي نفتي ايران (که در آن تأسيسات نفتي حتي بزرگ تري هم وجود دارند) نيست. به طور کلي شهر آبادان و هويت آباداني با تمام عناصر جذاب و دل چسب آن، از نمونه هاي مهم «نظريه سيطره» شرکت ها و صنايعي است که بر کالبد و فرهنگي شهري نقشي تعيين کننده داشته اند. لذا هويت شهري آباداني را مي توان « هويتي نفتي» يا «هويتي شرکتي» دانست.

برچسب های موضوعی
دیدگاه ها و نظرات

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *