شماره ششم – تیرماه ۹۵

نگاه نزدیک

مجلس ساختار انرژی کشور را منسجم کند

ایرج مهرآزما یکی از کارشناسانی است که مطالعات مبسوطی در مورد بودجه، نفت و برنامه های توسعه بعد از انقلاب انجام داده است. با وی در مورد چالش های بخش انرژی کشور و مواردی که مجلس دهم باید در اولویت کاری خود قرار دهد، گفتگو کردیم. از نظر مهرآزما، ساختار نظام انرژی کشور معیوب است و در این ساختار سیاست گذاری جامع وجود ندارد؛ به همین دلیل است که وی بر ادغام وزارت نفت و نیرو و تشکیل وزارت انرژی اصرار می ورزد. وی انتقادات صریحی نیز به رویه برنامه نویسی در کشور وارد می کند و اعتقاد دارد که برنامه های توسعه بعد از انقلاب، تنها نام برنامه توسعه را یدک می کشیده اند.

روندها

نفت به همین راحتی سلاح سیاسی نمی شود

نه تنها در ایران بلکه در بسیاری از کشورهای خاورمیانه اگر از سیاستمداران و حتی روشنفکران بپرسند مهم ترین عامل حضور نظامی آمریکا در خاورمیانه چیست، به احتمال زیاد جواب اکثریت این خواهد بود: نفت! بسیاری از ما با این کلیشه ذهنی بزرگ شده ایم که علت اکثر جنگ ها در منطقه خاورمیانه منابع نفتی است.

روندها

انرژی مهم است اما سیاست از انرژی اهمیت بیشتری دارد

دکتر عباس ملکی استاد دانشگاه، دیپلمات باسابقه و معاون سابق پژوهش های بین الملل تحقیقات استراتژیک است. وی معاونت وزارت امور خارجه و عضویت در هیأت مذاکره کننده ایران برای پایان جنگ هشت ساله را در کارنامه خود دارد. ملکی محقق ارشد پروژه سیاست گذاری انرژی در مرکز مطالعات بین المللی مؤسسه تکنولوژی ماساچوست (ام آی تی) است که ما با وی در مورد رفتارشناسی گازی روسیه به مصاحبه پرداختیم. ملکی معتقد است که رویکرد روسیه در مورد صادرات گاز، تسلط بر زیرساخت ها است و پروژه صادرات گاز روسیه به اروپا از ابتدا سیاسی بوده است.

روندها

جنگ تاپی و صلح برای نفوذ در شبه قاره هند

چنگیز خان احتمالاً وحشی ترین جنگجو و فاتحِ تاریخ بوده است. وی از اوایل قرن سیزدهم لشکرکشی های وسیع خود را آغاز کرد؛ مغول ها را که عمدتاً دام پرور، کوچ نشین و دارای شیوه زیستِ عشیره ای بودند، تحت رهبری خود متحد ساخت و یکی از بزرگ ترین امپراطوری های بشر (احتمالاً بزرگ ترین آن ها) را با جاری ساختن جوی ها خون، پایه ریزی نمود. وی به فلات ایران که رسید، سه چهارم جمعیت را (بین ۱۰ تا ۱۵ میلیون نفر) کُشت. بسیاری از تاریخ دانان بر این عقیده اند که تنها در میانه قرن بیستم بود که جمعیت فلات ایران به اندازه پیش از حمله مغول رسید! با این حال، این جنگجوی فاتحِ وحشی که ۲۲ درصد از مساحت جهان (حدود ۳۳ میلیون کیلومتر مربع) را به تصرف خود درآورد، عملاً شرایطی را به وجود آورد که در نتیجه آن، تجارت در سطح بخش وسیعی از دنیا گسترش یافت.

روندها

اروپا چگونه می خواهد انحصار گاز روسیه را بشکند؟

با افزایش تنش بین روسیه و اتحادیه اروپا در پی بحران اوکراین، متنوع سازی مبادی عرضه انرژی به ویژه گاز در اولویت امنیت انرژی اتحادیه اروپا قرار گرفته است. منابع انرژی منطقه دریای خزر به علت موقعیت جغرافیایی این منطقه می تواند نقش مهمی در تأمین انرژی اتحادیه اروپا که به طور سنتی به گاز روسیه وابسته است و حدود ۶۰ درصد گاز موردنیاز خود را از روسیه تأمین می کند، ایفا نماید. به غیر از منافع اقتصادی و سیاسی ناشی از منابع نفت و گاز، موقعیت استراتژیک منطقه دریای خزر نیز بسیار حائز اهمیت است و در صورت رفع موانع متعدد، این منطقه می تواند شاهراه خطوط لوله انتقال انرژی باشد و اهمیت ژئواستراتژیک و ژئواکونومیک ویژه ای به دست آورد. در دهه گذشته سیاست گذاران اتحادیه اروپا، طرح های بلندپروازانه ای برای انتقال منابع نفت و گاز این منطقه به اروپا ارائه داده اند و خطوط لوله ای را برای دور زدن روسیه معرفی کرده اند که همچنان در مراحل اولیه اجرا و برنامه ریزی باقی مانده است.

روندها

روسیه نمی خواهد پای ایران به بازار گاز اروپا باز شود

دکتر جهانگیر کرمی مدیرگروه مطالعات روسیه در دانشکده مطالعات جهانِ دانشگاه تهران است. وی از جمله کارشناسانی است که اعتقاد دارد ایران باید سیاست حرکت متوازن بین شرق و غرب را دنبال کند. اما در عین حال، از دید وی «توازن» به معنای «تساوی» نیست و ایران باید برای گسترش روابط خود، اولویت بندی داشته باشد. کرمی معتقد است که در حوزه تجارت گاز، مهم ترین مانع پیش روی ایران، سیاستِ «همه چیز منهای ایرانِ» آمریکا بوده و آمریکا سعی بر تهی سازی «ظرفیت های راهبردی ایران» داشته است. کرمی مهم ترین بازار گاز ایران را هند و در مرحله بعدی اروپا می داند و می گوید دیپلماسی انرژی ایران باید صادرات گاز به اروپا را در دستور کار خود قرار داده و نباید در این زمینه ترسی از نگرانی روس ها داشته باشد.

روندها

ایران بهترین گزینه تأمین انرژی اروپاست

مقدمه از آنجا که انرژي نقش مهمی در امنیت، عملکرد و رقابت بـازیگران بـین المللـی ایفـا می کند، دولت ها انرژي را به عنوان بخشی از ابزارهاي اقتصادي، سیاسی و راهبـردي خـود در نظر می گیرند و اغلب در مباحث مربوط به انرژي دخالت می کنند؛ به ویـژه در حـوزه تجـارت گاز به خاطر ارتباط […]

روندها

روسیه متحد نمی خواهد، پیرو می خواهد

در این شماره مجله دیپلماسی انرژی با دکتر داوود کیانی، تحلیل گر مسائل اوراسیا، در مورد مسائلی مختلفی از جمله شرایط پسابرجام، روابط ایران و روسیه و جایگاه ایران در تجارت گاز به گفتگو پرداختیم. کیانی معتقد است که تنها در هشت ماه باقی مانده از ریاست جمهوری باراک اوباما، فرصت کاهش اختلافات منطقه ای ایران و آمریکا وجود دارد و پس از آن، خواه ترامپ رئیس جمهور آمریکا باشد خواه کلینتون، این فرصت برای مدت طولانی از دست خواهد رفت. از نظر او، سیاست خارجی جمهوری اسلامی پس از انقلاب بیشتر به سمت شرق گرایش داشته، اما در عین حال رابطه ای راهبردی بین ایران و روسیه شکل نگرفته است؛ چرا که تعریف طرفین از «رابطه راهبردی» اساساً متفاوت است.

نگاه نزدیک

نقد سیاست های اجتماعی نفت

دکتر سید امیر طالبیان، مشاور اجتماعی وزیر نفت است و سوابق علمی و تجربی گسترده ای در زمینه توسعه اجتماعی دارد. طالبیان معتقد است که بعد از انقلاب نگاه یک جانبه و اقتصادی بر توسعه حاکم بود و این امر پیامدهای منفی اجتماعی و زیست محیطی را به همراه داشت. از نظر وی، بعد از انقلاب تعارض بین شهرک های نفتی توسعه یافته و شهرهای بومی توسعه نیافته افزایش یافت. طالبیان می گوید نفت در یکی دو دهه گذشته توجهی به اجتماع محلی و کارکنان خود نکرده است و کارهای انجام شده به صورت پراکنده بوده و در چارچوب یک سیاست اجتماعی طرح ریزی نشده است. می توان گفت که صنعت نفت باب ورود سبک زندگی و تنوع فرهنگی و اجتماعی در ایران بوده است به ویژه در شهرهای نفتی مثل آبادان. آبادان باب ورود پدیده های مدرن در کشور می شود. در واقع صنعت نفت یک شهر مدرن می سازد به نام آبادان با این نگاه که این شهر الگویی مدرن باشد برای دیگر شهرهای ایران.

نگاه نزدیک

وقتی سنت و مدرنیته در آبادان به هم گره خوردند

عموم مردم ایران به شوخی و طنز، آبادانی ها را با عینک ریبون، دمپایی بندانگشتی و لاف زدن می شناسند. اما آبادانی ها، خود را با نام ها و محله هایی می شناسند که صنعت نفت، نقشی تعیین کننده در شکل گیری آن ها داشته است: محله هایی مانند بوارده، بریم، احمدآباد، جمشیدآباد، کوانزا، ذوالفقاری، خیابان عروسی و چیزهای دیگری چون جزیره مینو، بازارکویتی ها، فرودگاه، رادیو نفت ملی، دانشکده نفت آبادان، باشگاه صنعت نفت آبادان و پیراهن زرد رنگش و از همه مهم تر، پالایشگاه نفت آبادان.

نگاه نزدیک

کاسبان تحریم صحنه را ترک نمی کنند

پیش از کشف نفت در کشورهای توسعه نیافته، اندیشمندان بر این باور بودند که مشکل عدم توسعه در این قبیل جوامع، غیبت سرمایه است (نظریه فشار بزرگ). از این رو، به نظر می رسید کشف نفت در این کشورها می تواند مشکل کمبود سرمایه و در نتیجه توسعه نیافتگی را حل کند.

نگاه نزدیک

صنعت نفت نتوانسته برای کارکنان خود، هویت شهری ایجاد کند

سید امیر طالبیان، مشاور اجتماعی وزیر نفت در مصاحبه ای عنوان کرده است که سیاست اجتماعی صنعت نفت قبل از انقلاب در مورد کارکنان و جامعه محلی، ایجاد شهر جدید و هویت شهری مبتنی بر آن بوده است و آبادان نمونه این سیاست است. از طرف دیگر به اعتقاد طالبیان بعد از انقلاب، سیاست شهرسازی و ایجاد هویت شهری کنار گذاشته می شود و مناطق عملیاتی نفت و گاز و پتروشیمی بیشتر مبتنی بر شهرک سازی و جداسازی از اجتماعات محلی استوار می شود. نتیجه این سیاست، عدم شکل گیری هویت شهری در کارکنان ساکن نفت در مناطق جنوبی ایران در خوزستان و بوشهر بوده است.

نگاه نزدیک

در مناطق نفت خیز شکاف اجتماعی شدیدی وجود دارد

مهندس علی یزدانی بعد از ۷ سال مدیرعاملی سازمان منطقه ویزه اقتصادی پتروشیمی در ماهشهر و بعد از ۱۷ سال مدیریت در واحدهای عملیاتی شرکت های مختلف صنعت نفت از اویل سال جاری به ستاد شرکت ملی صنایع پتروشیمی فراخوانده شده است. در سوابق کاری یزدانی، مدیرعاملی شرکت پایانه ها و مخازن پتروشیمی، مدیرعاملی شرکت عملیات غیرصنعتی پتروشیمی ماهشهر و مدیرعاملی شرکت حمل و نقل پتروشیمی ایران نیز دیده می شود. وی هم چنین در کارنامه خود عضویت در هیأت مدیره شرکت بازرکانی پتروشیمی ایران، عضویت در هیأت مدیره پتروشیمی مارون، عضویت در هیأت مدیره پتروشیمی فجر و عضویت در هیأت مدیره شرکت های ایران گاز و پرسیگاز را هم داشته است.

در افق

نکاتی پیرامون اقتصاد سیاسی سقوط نفت

از ژوئن ۲۰۱۴ که قیمت نفت رفته رفته در سراشیب سقوط افتاد، بانک جهانی، صندوق بین المللی پول، اقتصاددانان «شهیرِ» خارجی و داخلی، نشریاتی چون اکونومیست، همه و همه بر یک نکته پافشاری می کردند: سقوط قیمت نفت، اگرچه باعث کاهش رشد اقتصادی در کشورهای صادرکننده نفت می شود، اما اقتصاد کشورهای واردکننده به واسطه کاهش هزینه های واردات و مصرف انرژی، رشد خواهد کرد؛ و سقوط نفت یه عنوان عاملی مثبت برای کل اقتصاد جهان عمل خواهدکرد.

در افق

تأثير رشد اقتصادي چين بر آينده بازار انرژي

رشد اقتصادي هر کشوري با تحولات بازار انرژي در جهان ارتباط تنگاتنگي دارد. اين موضوع در سياست بين الملل و مشخصاً اقتصاد سياسي بين الملل و اقتصاد جهاني از اهميت به سزايي برخورددار است. ظهور چين و به تبع آن افزايش تقاضا براي نفت و گاز، يکي از متغيرهاي برجسته تاثيرگذار بر بازار جهاني انرژي بوده است. رشد اقتصادي چين به نوبه خود رشد صنعتي و ارتقاء کيفيت زندگي در اين پرجمعيت ترين کشور جهان را در پي داشته است. نفت يک کالاي استراتژيک براي ادامه رشد اقتصادي چين است. نياز روزافزون به انرژي به خصوص نفت در اين کشور که به دومين قدرت اقتصادي در جهان تبديل شده، باعث شده است در حال حاضر اين کشور به دومين مصرف کننده نفت و اولين واردکننده نفت و فرآورده هاي نفتي در جهان تبديل شود. اين نوشته قصد دارد به طور مختصر تأثير رشد اقتصادي چین بر آينده بازار انرژي را بررسي نمايد.

در افق

وضعیت بازار جهانی نفت و سیاست انرژی روسیه

به طور سنتی انرژی یکی از حوزه های اصلی اقتصاد روسیه است، از جمله بنا به این که این کشور یکی از سردترین کشورهای کره زمین است و از طرفی توزیع نابرابر اقتصاد و جمعیت در آن، سبب طولانی شدن حمل و نقل مسافری و باری شده است؛ ضمن آن که این کشور از نظر منابع انرژی، غنی و برخوردار است.

در افق

تغییر وزیر نفت عربستان، در چارچوب اصلاحات محمد بن سلمان

سیاستهای عربستان در حوزه انرژی، علیرغم تغییر وزیر نفت کهنه کار این کشور یعنی علی النعیمی در ۷ می و انتخاب خالد الفالح، تغییر نخواهد کرد. حدس و گمان ها و نگرانی های زیادی پیرامون سیاستهای انرژی پادشاهی عربستان تحت سلطنت ملک سلمان وجود دارد. پرسشهای مهمی پیرامون آینده سیاستهای این کشور، آن هم در […]